Review 3: Classical Liberalism and Civil Society by Charles K. Rowley (1998)

Jan Verhoogt, Openbaar bestuur 1999, p. 35

"In deze bundel worden de grondgedachten van het klassieke liberalisme betroken op de actuele politieke situatie in een aantal regio's in de wereld: zowel de Westerse samenleving, waar men het liberale erfgoed dreigt te vergeten, als de voormalige Oostbloklanden en Afrika, waar men dat erfgoed dreigt te vergeten, als de voormlige Oostbloklanden en Afrika, waar men dat erfgoed nog nauwelijks kent.

In een grondige inleiding analyseert de redacteur, in het spoor van Locke en John Stuart Mill, het begrip civil society in samenhang met grondrechten en democratie. Naar zijn oordeel is de erosie van het burgerschap in de huidige Westerse samenleving een gevolg van de verzorgingsstaat die een cultuur van afhankelijkheid heeft voortgebracht en een ondermijning van de rule of law. Deze lijn wordt doorgetrokken door Douglas B. Rasmussen en Douglas J. Den Uyl in hun bijdrage 'Liberalism defended: the challenge of post-modernity'. Zij stellen dat het postmodernisme dat in de Westerse samenleving heerst, tot een diepgaande aantasting van het liberalisme heeft geleid. Het verwaarloost daardoor haar morele uitgangspunten en vertoont steeds meer de neiging waarden tot louter subjectieve preferenties te reduceren. Deze tendens is duidelijk waarneembaar in het Amerikaanse liberalism, waarin van elke behoefte een recht wordt gemaakt en vrijheid wordt opgevat als een vrijbrief om te doen wat men wil. De auteurs ontwikkelen vervolgens een ethiek van de menselijke zelfontplooing als morele grondslag van een liberale politieke orde.

In twee daaropvolgende essays wordt het liberale gedachtegoed betrokken op de voormalige Oostbloklanden. In 'Lessons for citizens of a new democracy' formuleert Peter Ordeshook ten behove van de versterking van de democratie aldaar een aantal praktische vuistregels die vooral betrekking hebben op democratische instituties: partijorganisatie, kieswetten e.d. Positief acht Ordeshook dat bij alle corruptie en wetsovertreding de vrijheid van meninsuiting in deze landen redelijk overeind is gebleven. In 'Promises: contracts in Russia and other post-communist economies' benadrukt Paul H. Rubin het belang van de rule of law, met name op het terrein van het sluiten en nakomen vna contracten, als voorwaarde voor marktwerking en welvaartsgroei. En voortrekkersrol kan hirbij worden vervuld door de centrale overheid, niet alleen als rechtshandhavende instantie maar ook als partij die zelf contracten afsluit. Waar andere Oost-Europese landen op de goede weg zijn, acht Ordeshook de sitatie in Rusland zorgelijk.

Ten slotte betrekt Mwangi S. Kimenyi liberale grondgedachten op Afrika in 'Etnic diversity, liberty, and the state: the African dilemma'. Terwijl volgens Hobbes en Locke onderdrukking en geweld door de oprichting van een staat kunnen worden tegengegaan, zijn deze volgens de auteur in Afrika, juist andersom, het gevolg van staatsoptreden. Staten intervenieren op brute wijze in de vrijheids - en eigendomsrechten van individuen en groepen ten voordele van etnische groepen waarvande politieke leiders deel uitmaken. Pleidooien van de Wereldbank en het IMF voor staatsonthouding en vrije marktwerking zijn echter eenzijdig, omdat daarbij geenrekening wordt gehouden met de cruciale rol van etniciteit in Afrika. De auteur meent dat door de huidige eenheidsstaten in feite geen recht kan worden gedaan aan de religieuze en etnische heterogenteit van de Afrikaanse samenleving. Onder verwijzing naar het grondrecht van vrije ontplooiing van etnische indentiteit bepleit hij verregaan gedecentraliseerde en federale staatsvormen. Omdat door de koloniale grenzen etnische groeperingen willekeurig werden samengevoegd en doorsneden, dient hen eventueel zelfs de mogelijkheid te worden geboden tot afscheiding, hetzij door zich aan te sluiten bij een andere staat jetzij door het stichten van een eigen staat.

De bundel van Rowley maakt duidelijk dat het opnieuw of voor het eerst tot gelding brengen van liberaal gedachtegoed in uiteenlopende politieke regio's een complexe en moeizame aangelegen heid is. Daarmee wordt een belangwekkende correctie aangebracht op Fukuyama'a aankondiging dat voor het liberalisme een weerstandsloze triomftocht over de wereld in het verschiet ligt."